Seçime Doğru (II): İyimser bir Senaryo

24 Haziran 2018 seçimlerine ilişkin ilk yazımda Erdoğan ve AK Parti’nin iktidarı elinde tutmaya kararlı, muhalefetin ise son derece dağınık olduğu, üstelik seçimlerin adaletsiz koşullarda yapıldığı bu ortamın Türkiye’nin geleceği için ne kadar zararlı olabileceğini yazmıştım. Bu senaryo her ne kadar gerçekçi ve karamsar olsa da, siyasette imkansız diye bir şey olmadığına da inanıyorum. Birtakım temel ilkelerde anlaşan ortak bir muhalefet bloku, düşünülenden çok daha başarılı olabilir.

AK Parti ve Erdoğan yenilmez değil. İktidarın stratejisi, sürekli olarak alternatifsizliği halka dayatmak, başarısız olsa dahi iktidar değişikliğinin daha büyük başarısızlıklar doğuracağını iddia etmek üzerine kurulu. Seçim barajının %10 olduğu koşullarda birçok alternatif zaten ortadan kalkıyor. İktidar, yaklaşık temsili %25 olan CHP ve %10-13 olan HDP seçmenini ideolojik saiklerle ayrıştırmayı başardığı takdirde zaten soldan bir tehdit hissetmiyor – ki özellikle CHP üst yönetimi, bu değirmene neredeyse her zaman su taşıyor. Bunun yanı sıra Erdoğan, toplumda yankı bulabilecek tüm sağcı siyasetçileri ya AK Parti saflarına çağırarak ya da bedel ödetme tehditleriyle pasifize ediyor. Sonuçta minimum %40 alan bir iktidar cephesinin karşısında bölük pörçük bir muhalefet varken psikolojik üstünlük hep iktidarda kalıyor. Buna tek istisna oluşturan 7 Haziran ertesi süreçte dönemin MHP’sinin CHP ve HDP’yle işbirliğini kesin olarak reddetmesi, AK Parti’siz hükümet kurulamayacağı algısını pekiştirmiş durumda.

Gerçekçi olmak lazım: önümüzdeki iki ayda hiçbir muhalif parti oy oranını çok arttıramayacak. CHP, HDP veya İYİ Parti’nin tek başına iktidar olma ihtimali yok, hatta bu partilerden ikisinin koalisyon kurma ihtimali de yok. (Bu arada bu aralar kendilerinden sıkça söz ettiren İYİ Parti ve Saadet Partisi’nin oy oranlarının pek de yüksek olmadığını, yani muhalefetin zayıf halkasının aslında sağ partiler olduğunu düşünüyorum.) AK Parti’nin içeriden çözülme ihtimali de, bu parti iktidarı kaybetmediği sürece yok. Kısacası AK Parti’ye alternatif olmak, çok partili bir koalisyonla mümkün. Bu koalisyona muhtaç mıyız? Evet. Herhangi bir muhalif partinin muhalefette birkaç yıl daha kalarak daha uygun koşullarda iktidar alternatifi olması diye bir ihtimal de söz konusu değil çünkü. Uzun lafın kısası, muhalif partilerin kendi duruşlarına tavizsiz sahip çıkma lüksü yok.

Sırf mevcut iktidarı yıkmak için birbirine bu kadar uzak siyasi anlayışlar işbirliği yapmalı mı? Herhangi bir demokrasinin herhangi bir seçimi söz konusu olsaydı, bu soruya ‘hayır’ yanıtını vermek kolay olurdu. Ancak özgür ve adil koşullarda seçim yapılamayan, milletvekillerinin siyasi söylemlerinden ötürü hapse girdiği, ülkenin yarıdan fazlasının seçilmiş değil atanmış belediye başkanları tarafından yönetildiği, demokrasi ve özgürlükler alanında en büyük gerilemelerin yaşandığı, olağanüstü halin sürekli uzatıldığı bir dönemde rakip siyasetler üstü bir işbirliği gerekli. Şu anda siyaset üretmek için gereken kurumsal altyapının yıkılmış olduğu bir ortamdayız. Özgür ve adil seçimler yok, bağımsız kurumlar yok, yargı yok, hukuk sistemi yok, özgür medya yok. Böyle bir ortamda farklı görüşlerin rekabetinden, farklı siyaset biçimlerinden söz etmek pek de anlamlı olmuyor.

Muhalefet genel seçimlere farklı parti programlarıyla girmeli elbette. Ama siyasetin işleyişine ilişkin temel konularda ortak bir mutabakat belgesi imzalanmalı. Olağanüstü halin kaldırılması, hapisteki milletvekillerinin derhal serbest bırakılması, yargı üzerindeki iktidar vesayetinin kırılması, 15 Temmuz darbesiyle ilişkisi olmadığı halde olağanüstü hal koşullarında mağdur edilen kişilerin tüm haklarının iadesi, başta RTÜK ve YSK olmak üzere tüm denetleyici kurumların iktidar vesayetinden bağımsız işlemesi, seçimlerin güvenli koşullarda yapılması gibi konularda tüm muhalif partiler hem ortak ilkeler belirlemeli, hem de seçim öncesi ve sonrasında ortak hareket etmeli. Seçim öncesi ve esnasındaki adaletsizlikler, parti ayrımı yapmadan ivedilikle önlenmeli. Seçim sonrasında AK Parti ve MHP dışı partiler çoğunluk oluşturabilirse bir koalisyon kurulmalı. Bu mümkün olmazsa da temel konularda ortak hareket etmeliler. Halkın başka dertlerinin de olduğu, işsizlikten Kürt sorununa çok sayıda meselenin çözülmesi konusunda partilerin değişik ve uyuşmaz fikirleri olabileceği su götürmez gerçekler. Ama demokrasi ve hukukun üstünlüğü alanlarında tepetaklak giden bir Türkiye’de hiçbir sorunun çözülemeyeceği, bu yüzden bu temel konularda muhalefetin mutabık olması gerektiği de çok açık.

Başkanlık seçimlerine ilişkin en büyük fikir ayrılığı, muhalefetin ortak aday belirlemesinin gerekliliği sorusunda ortaya çıkıyor. Öncelikle şunu kabullenmek gerek: Türkiye’deki seçim aritmetiği, Fransa veya Peru gibi iki turlu seçim yapılan diğer ülkelerdeki gibi, ilk turda üç-dört adayın %20-30 arası oy alması olarak şekillenmeyecek. Erdoğan’ı AK Parti seçmeninin tamamına yakını ve MHP seçmeninin bir kısmı destekleyecek; dolayısıyla en az %45 oy alacak bir aday halihazırda var. Diğer adayların Erdoğan’ı ikinci tura zorlaması, AK Parti / MHP blokundan oy çalmalarıyla mümkün. Daha önceki yazımda belirttiğim gibi, çok sayıda adayın Erdoğan’ın oylarını böleceği tezi bana gerçekçi gelmiyor. Muhalefetin sadece tek aday çıkarmasına gerek yok, ama az sayıda ve birbirinden oy çalmayacak adaylar çıkması önemli.

Kabul edilmesi gereken başka bir gerçek de var: şu aralar herkes Meral Akşener’den bahsetse de Erdoğan’dan sonra en çok oy alacak aday, şüphesiz CHP tabanının destek vereceği kişi olacak. Bu kişinin seçim kazanması tek yolla olur: CHP ve HDP seçmeninin oylarının tamamını, bunun üstüne AK Parti / MHP / İYİ Parti / SP seçmeninin toplam oyunun en azından %25’ini alması gerek. Kolay değil, ama imkânsız da değil. Benim gönlümde İlhan Cihaner gibi, CHP’nin sol kanadından bir kişi olsa da, sağa yakın olan ama CHP ve HDP seçmenini kendine yabancılaştıramayacak bir aday dahi ‘denize düşen yılana sarılır’ saikiyle hareket edecek CHP ve HDP seçmenine uygun gelebilir. Ancak ‘kim olursa olsun’ mantığıyla hareket edilmemeli, CHP tabanında infial yaratacak ya da Kürt seçmene çok ters gelecek bir adaydan kaçınılmalı. CHP ve HDP tabanında fire veren aday, seçimi kazanamaz. Umarım CHP üst yönetimi, bu tarihsel sorumluluğun bilinciyle hareket eder ve 2014’teki faciayı tekrarlamaz.

Bu arada ‘aday’ kavramına da bir parantez açmak gerekli. Muhalefet en mükemmel kişiyi aramak yerine çoğulcu bir kadronun vitrin yüzü olan bir aday çıkarmalı. Tek adam olmak isteyen tek kişi, Erdoğan. Zaten parlamenter sistemde ısrar eden partilerin tek bir bireye yatırım yapmak yerine kadro hareketini öne çıkarması, Erdoğan’ı yenecek kişiyi bulmak yerine tek adam zihniyetini aşacak kadroyu ülkenin beğenisine sunması çok daha mantıklı olur.

Velhasıl, Türkiye’de ortak hareket eden bir muhalefet blokuna ihtiyaç var. Bu, ortak değerlerden değil ortak çıkarlardan doğan bir ihtiyaç. Türkiye ya demokrasi ve hukukun üstünlüğü temelinde siyasi rekabetin yeniden kurulduğu, anlaşmazlıkların kurumlar ve kurallar yoluyla çözüldüğü bir ülkeye dönüşecek, ya da seçimlerin rejimi meşrulaştırmak dışında işlevi olmadığı, herkesin sürekli güvensizlik içinde yaşadığı, krizin, şiddetin, olağanüstü durumların asla bitmediği bir ülkeye. Muhalefetin umut veren bir hikâyeye, Türkiye’nin demokratikleşmesini ve normalleşmesini sağlayacak vizyona ve hepsinden önemlisi zor koşullarda birlikte hareket etme becerisi göstermeye, gerekirse karşılıklı tavizler vermek pahasına ortak hareket etmeye ihtiyacı var. Otoriter bir rejimde muhalefetin seçim kazanması ender görülen, ama birlik içinde hareket edildiğinde mümkün olan bir durum.

Reklamlar

Seçime Doğru (1): İç Karartan Tablo

Baskın seçim kararının tozu dumanı kalkmadan bazı gerçekleri hatırlamakta, biraz iç karartsa da durumu doğru analiz etmekte yarar var. Öncelikle bu kararın muhalefeti hazırlıksız yakalamak amacıyla alındığı çok açık. Muhalefet sözcüleri ‘hazırız’ deseler de bunun daha çok görüntüyü kurtarma amacıyla söylendiği, (AK Parti kadroları dahil olmak üzere) tüm partilerin hem aday belirleme hem de seçim kampanyası süreçlerini önümüzdeki bir, bir buçuk yıla yaymayı amaçlarken bir anda kendilerini iki aylık bir periyoda sıkışmış buldukları belli. Peki bu seçimler ne getirir?

Seçimlerin olağanüstü hâl koşullarında yapıldığını, hatta Türkiye’nin yaklaşık dört yıldır fiilen, 2016 Temmuz’undan itibaren ise resmen olağanüstü koşullarda yönetildiğini hatırlamakta yarar var. Ülke, Saray’daki küçük bir zümre tarafından yönetiliyor; kâğıt üzerindeki yürütme aygıtı, yani hükümet, en iyi ihtimalle Saray’ın istişare heyeti olarak kullandığı, gerçek anlamda karar verme ve uygulama gücü olmayan bir kurum; yasama ve yargı organlarının Saray’ı denetleme yetkisi yok; başta can ve mal güvenliği, ifade özgürlüğü, toplantı ve yürüyüş özgürlüğü, seçme ve seçilme hakkı gibi temel hak ve özgürlükleri güvence altına alan tüm anayasal ve yasal normlar, o andaki siyasi öncelikler uyarınca askı altına alınabiliyor. Böyle bir ortamda özgür ve adil seçim yapılması mümkün değil. Bunun yanı sıra iktidarın sadece TRT değil, ayrıca özel medya üzerindeki baskısı, medya ve internet içeriklerini denetleyen kurumların bağımsız olmaması, başta kamu ihaleleri olmak üzere topluma ait tüm kaynak ve fırsatların rejime yandaş veya ona boyun eğen sermaye grupları tarafından kullanılması, ülkedeki seçimlerin eşit koşullar altında rekabete giren adaylar arasında gerçekleşmediğini ortaya koyuyor.

Afakî senaryolardan bahsetmiyorum. Son dört-beş yıl, Türkiye’de demokrasinin en hızlı gerilediği dönemlerden biri – hatta 1980-1983 arasındaki askeri hükümet sayılmazsa çok partili ve nispeten adil seçimlerin yapıldığı 1950’den beri en kötü dönem. 2014 yılından beri yapılmış olan seçimlerin neredeyse tamamında usulsüzlük iddiaları gündeme geldi; özellikle 7 Haziran ve 1 Kasım 2015 genel seçimleri öncesinde başta HDP olmak üzere muhalif siyasi oluşumlara yönelik organize şiddet uygulandı; o dönemde muhalif söylemlere yer veren anaakım medya kuruluşları hem malî tehditler hem de linç ve diğer şiddet eylemleriyle yıldırıldı; yine başta HDP’nin lider kadrosu olmak üzere 1 Kasım’da seçilmiş milletvekillerinin ondan fazlası siyasi nedenlerle tutuklandı, bazılarının milletvekillikleri düşürüldü. Türkiye tutuklu gazeteci, akademisyen ve öğrenci rakamlarında rekorlar kırıyor. Aynı şekilde sosyal medya sansürü alanında da dünya birincisiyiz. Herhangi bir demokratik ülkede kimsenin tepkisini çekmeyecek, ‘çocuklar ölmesin’ tarzı söylemler Türkiye’de terör propagandası olarak cezalandırılıyor; bu yüzden hatırı sayılır siyasetçilerden, gazetecilerden tutun da Twitter hesabında fikirlerini paylaşan çocuklara dek herkes oto sansür uyguluyor. Dünyada demokrasi ve özgürlük derecelendirmesi yapan Freedom House gibi kuruluşlar, Türkiye’de demokrasinin çöküşünü sayısal analizle ortaya koyuyorlar: yakın zamana dek orta sıralarda kendine yer bulan Türkiye, artık özgür olmayan bir ülke olarak görülüyor. Sözel analiz yapan uluslararası insan hakları kuruluşları da aynı çıkarımı paylaşıyor.

Peki bu seçimler ne getirir? Belli ki Erdoğan ve Bahçeli’nin erken seçimde anlaşmalarının bir amacı, İYİ Parti’yi ya genel seçime sokmamak, ya da bu yeni partinin örgütlenmesini ve seçim kampanyasını aceleye getirterek başarısız olmasını sağlamak. İYİ Parti’nin sağ kesimde bir heyecan yaratsa da henüz ciddi bir alternatife dönüşmediğini, özellikle AK Parti’de siyaset yapmış ve bu aralar köşeye itilmiş siyasetçilerin korku içinde yaşadığı bir ortamda ciddi bir kopuşu gerçekleştiremediğini, bu haliyle partinin ‘eski MHP’li muhalif’ imajının ötesine geçemediğini düşünüyorum. Bununla beraber parti liderlerinin CHP ve Saadet Partisi liderleriyle ittifak fırsatları kovaladığı, Bahçeli önderliğindeki MHP’nin eridiği koşullarda Erdoğan’ın ve Bahçeli’nin İYİ Parti’yi uzun vadede kendilerine tehdit olarak görmesi olası. Bu yeni partinin ittifaklar kuramadan ve fikirlerini topluma iyi anlatamadan genel seçime girmesi, elbette ki iktidarın ve Bahçeli’nin işine gelecektir.

Genel seçimlerle ilgili iç karartan bir başka öngörü de HDP’ye ilişkin. 7 Haziran 2015 seçimlerindeki başarıdan sonra IŞİD saldırıları, linç ve tutuklamalarla yıldırılmaya çalışılan partinin önümüzdeki genel seçimlerde barajı geçmesi zor olabilir. HDP’nin baraj altında kaldığı koşullarda AK Parti, Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı illerde oyların yarısından azını alarak milletvekilliklerinin tamamını ele geçirebilir. Böyle bir senaryoda AK Parti zaten tek başına iktidarı garantiler. Dolayısıyla HDP sempatizanı Kürt seçmenin önümüzdeki iki ay boyunca korkutulacağını, HDP’nin yüksek oranlarda oy alması beklenen yerlerde sandık güvenliğinin tehlikeye gireceğini, HDP’ye hiçbir şekilde seçim çalışması yaptırılmayacağını öngörmek hiç zor değil.

Bu iç karartıcı ancak gerçekçi senaryonun uygulanmasıyla yaklaşık %25’i CHP, %75’i ise AK Parti ve küçük ortak MHP milletvekillerinden oluşan, temsil gücü çok düşük bir meclis ortaya çıkabilir. Denetimsiz başkanlık sistemine geçişle zaten işlevi ve yetkileri belirsizleşecek olan yasama organının bir de bu derece iktidar yanlısı bir aritmetikle teşekkül etmesi, elbette ki yeni rejimin kuruluş sürecinde Erdoğan’ın elini rahatlatacaktır. MHP’ye kısa dönemde birtakım tavizler verilse de, iktidarını sağlamlaştıran Erdoğan’ın kısa bir süre sonra hem AK Parti’ye can simidi gibi sarılan Bahçeli’yi hem de yüksek profilli bazı AK Parti mensuplarını tasfiye edeceğini, Saray dışındaki iktidar odaklarının büsbütün yok olacağını da tahmin ediyorum.

Başkanlık seçimlerinin mantığı çok farklı. Burada Erdoğan, ilk turda işi bitirmek isteyecektir, çünkü 16 Nisan 2017 referandumundan da gördüğü üzere, kendisinin başkanlığına olan destek çok yüksek değil. İkinci tura kalan herhangi bir muhalif aday beklenmedik ölçüde destek görebilir. Baskın seçim ilanının nedenlerinden biri de, muhalefete, aday çıkarma ve o adayı halka tanıtma şansı vermemek. CHP’nin kendi adayı konusunda uzlaşıya varmamış olduğu çok açık: aranan aday Kılıçdaroğlu değil, ama başka bir ismin CHP’den kurumsal destek bulması da partide rahatsızlık yaratabilir. HDP her ne kadar Demirtaş’ın karizmasına güvense de (haksız nedenlerle bile olsa) hapisteki bir siyasetçiyi aday göstermenin ne kadar mantıklı bir strateji olduğu tartışılır. Meral Akşener kendine güvenen bir profil çizse de bu kadar kısa bir sürede Erdoğan’a rakip olması, hatta CHP’nin rakibinden daha çok oy alarak ikinci tura kalması pek olası gözükmüyor. Arkasında parti desteği olmadan, daha çok sosyal medyadaki popülerliğine güvenerek aday olan kişilerin hiç şansı olmadığını söylemeye gerek yok herhalde. ‘Nasıl olsa ilk tur belirleyici değil, o yüzden ne kadar çok aday olursa o kadar iyi’ mantığı da aslında Erdoğan’ın işine gelebilir, çünkü o çok sayıda adayın hiç değilse bazıları Erdoğan’dan oy çalamazsa Erdoğan, birbirini yiyen muhalif adayların arasından sıyrılacaktır. Uzun lafın kısası, muhalefetin dağınık görüntüsü, tüm seçim kampanyasını istikrar ve devamlılık üzerine kuran Erdoğan’ın işine gelecektir.

Tüm bu senaryoların karamsarlığa yol açmasını istemem, ama gerçekçi olmak gerekiyor. Peki muhalefet için daha iyimser bir senaryo yok mu? Bunu bir sonraki yazıda tartışacağım.

Yetmez Ama Evet’le Yüzleşmek

Yarın, yargıda önemli değişikliklerin önünü açan anayasa değişikliği referandumunun altıncı yıldönümü. Kamuoyunda, ilgili anayasa maddelerinin içeriğinden çok ‘evet’ ve ‘hayır’ kamplarının referanduma atfettiği simgesel önemle hatırlanan bu süreç (daha sonra AK Parti’de görev alacak bir hukukçunun o zamanlar bu referanduma “Türkiye’nin 1789’u” dediğini hatırlayalım), bugüne gelinirken geçilen en önemli eşiklerden biriydi. Dönemin kendi tabirleriyle liberal ya da liberal-sol aydınlarının AK Parti ve Gülen Cemaati’yle işbirliği içinde hareket ettiği referandum süreci, bir bakıma bu koalisyonu bir arada tutan son büyük olaydı. Referandum sonrasında Gülen Cemaati’nin yargıyı hızla ele geçirmesi ise, şu anda yaşadığımız kaosun da başlangıcı oldu.

Bu yazıda, Türkiye’nin seküler aydınlarının önemli bir kısmını ‘Yetmez Ama Evet’ sloganında buluşturan düşünce dünyasını ve bu fikriyatın açmazlarını inceliyorum. Bu tartışmanın ne kadar hızlı bir şekilde karşılıklı suçlamalara ve ad hominem argümanlara dönüştüğünü bilerek, elimden geldiğince bireysel kavgalar seviyesine inmeden anlatmak niyetindeyim.

Sorunun temelinde, bir türlü karşılığını bulamamış bir güç arayışının yattığını düşünüyorum. Kendisine ister liberal, ister liberal demokrat, ister sosyalist, sosyal demokrat, komünist ya da ulusalcı desin, akademide ve medyada görece güçlü pozisyonlarda olan, farklı dünya görüşlerine sahip gruplar, bu gücü toplumda karşılığı olan bir siyasi projeye dönüştürebilmiş değil. Hırslı ama toplumu etkileme ihtimali zayıf olan entelektüeller için, aşağı yukarı üç opsiyon var: (1) 1980’lerde ANAP deneyimiyle başlayan (ve o zaman da başarısız olan) muhafazakar sağ partiden liberal demokrat çıkarma çabası; (2) 1960’ların sonundan beri süregelen, CHP çizgisinden sosyal demokrat parti çıkarma çabası; ve (3) Kürt siyasi hareketiyle ortak hareket ederek küçük ama etkili sol muhalefet çıkarma çabası. Bir ihtimal de bu iktidar oyunlarına hiç girmemek elbette. Diğer opsiyonları da uzunca tartışmak gerek, ama bu yazının konusu Yetmez Ama Evet koalisyonu olduğu için (1) numaralı çabaya odaklanacağım.

Bu koalisyon içinde kendisine ‘liberal aydınlar’ diyen kesimin, AK Parti’ye doğrudan oy getirmekten ziyade parti politikalarına entelektüel ve medyatik meşruiyet sağlama işlevini yerine getirmiş oldukları açık – kendisini liberal demokrat olarak tanıtan partiler içinde %1’i aşana rastlanmadı. Tarihsel olarak İslamcı partilerin sıkıştığı %20 bandından çıkmak için kendisini merkezde konumlandırması gerektiğini bilen, yerli ve yabancı sermayeyle ve medyayla olan ilişkilerinde kendisini modern, yüzü Batı’ya dönük bir hareket olarak lanse etmek isteyen, ancak tüm bunları başarmak için ülkenin seküler entelijansiyasına ihtiyaç duyan AK Parti için liberal desteği çok değerliydi. Elbette bu koalisyonu ayakta tutan tek şey AK Parti’nin ihtiyaçları değildi: 1990’ların ikinci yarısından itibaren yargıda ve silahlı kuvvetlerde gözlemlenen ve 28 Şubat’ta ayyuka çıkan militan laik tutum, liberal aydınlarla sağ muhafazakarları ortak bir düşman algısında buluşturuyordu.

Sön dönemde bu ittifaka yönelik çok sayıda özeleştiri yazısı çıktı. Okuduğum özeleştiri ve itirafta yazılarında, liberal aydınların iktidarla (sadece hükümet anlamındaki iktidar kavramı değil kastım, genel olarak muktedir olma deneyiminden bahsediyorum) olan ilişkilerine eleştirel bakan cümlelere hiç denk gelmedim. Özellikle Gezi olayları sonrası karşılaşılan standart anlatı, AK Parti ve Erdoğan’ın giderek otoriterleşmesine tepki duyan aydınların eski ortaklığı bozdukları yönündeydi. Yani güzel fikirli insanlar, kötü niyetli politikacılarla baş edemediler.

Bu anlatı kısmen doğru ama eksik: liberal aydınlar, belki de toplumdaki karşılıklarının çok ötesinde bir güce erişmişlerken, 2011 seçimleri sonrasında bu zümreye ihtiyaç duymadan da merkez oyları alabileceğinden ve artık yargı ve askeriyedeki tehditlerin de bertaraf edilmiş olduğundan emin olan Erdoğan ve ekibi, liberalleri iktidar koalisyonundan dışladı. Aslında AK Parti veya Erdoğan o güne kadar da liberal demokrat saiklerle hareket etmiyorlardı, ama o zamana kadar olan biteni ileri demokrasiye geçişin sancıları olarak görmeyi tercih eden aydınlar, 2011’den sonra, yani iktidarın onlara kayıtsız davranmaya başlamasıyle beraber, otoriter yaklaşımları tavizsiz ve bahanesiz eleştirir hale geldiler. Liberal aydınlar hep bu dönemleri fikriyat uyuşmazlığı üzerinden açıklıyorlar, ama kendilerini kısa süre de olsa muktedir kılan ve liberal demokrat niteliği en başından beri son derece sorgulanmaya açık bir koalisyondan dışlanmışlıklarında, fikirler kadar güç ilişkilerinin de rolü olduğunu anlatmıyorlar. Sorun sadece güzel fikirlerin kötü siyasetçiler tarafından dışlanması değil: bir iktidar oyunu oynandı ve kaybedildi.

AK Parti bileşenleriyle ilişkilerinde zaten eli zayıf olan liberal aydınlar, biraz da kazdıkları kuyuya düştüler. 1990’ların ikinci yarısından itibaren defansif Türk milliyetçiliğinin, militan bir laiklik anlayışının, silahlı kuvvetlerin siyasetteki rolünü onaylayan bir bakışın Deniz Baykal CHP’sinde, askeriyede ve yüksek yargıda güçlendiğini gözlemliyoruz. Bu açıdan liberal aydınların ‘Kemalizm’ eleştirisinde elbette ki haklı noktalar var. Ancak Kemalizm’i eleştiren liberallerin büyük bir kısmı, 2005-2010 arası dönemde ciddi bir entelektüel tembellik içine düştü. İçinde bulunulan dönemin geçmişle olan devamlılığını ve farklılıklarını ayrıntılarıyla analiz etmek yerine, biraz Şerif Mardin biraz İdris Küçükömer soslu bir halk/Kemalizm karşıtlığına kendilerini ve okuyucularını inandırmayı tercih ettiler. Buna göre, tüm modern Türkiye tarihi, halka yabancılaşmış Jakoben bir elitin, askeriye ve yargıdaki gücünü kullanarak gayrımeşru yollarla iktidarı ele geçirmesinin, muhafazakar ve özünde demokrat kitlelere siyasetin öznesi olma hakkını vermemesinin tarihiydi aslında. Bu okuma, liberal aydınların kendilerini halktan yana, toplumsal çoğunluğun tarafında konumlandırmalarını da sağlıyordu.

Türkiye’nin 1946-1997 arasındaki dönüşümlerini ve tarihsel kırılma anlarını – örneğin muhafazakar kitlelerin 6-7 Eylül olayları ve Sivas katliamında oynadığı rolü, askeriye ve sağcı siyasetçilerin (ve AK Parti’yi kuran ekibin çalıştığı gençlik derneklerinin neredeyse tamamının) 1970’lerde komünizm karşıtlığı üzerinden kurdukları itiffikları, 1980’lerde ANAP hükümetlerinin 12 Eylül faşizminden arta kalan birçok uygulamayı kendi çıkarlarına uygun bulduğu için devam ettirdiğini, 1990’ların başında kendine Kemalist diyen birçok fikir insanının derin devlet tarafından faili meçhul cinayetlerle tasfiye edildiğini – tamamen görmezden gelen, koca bir tarihi iki özneye, ‘Kemalistler’ ve halk/liberaller/muhafazakar-demokratlar ikilemine indirgeyen bir yaklaşımdı bu. Bu indirgemecilik, liberal aydınlara alternatif ittifaklar kurma yolunu kapadı. Bugün geldiğimiz noktada Kemalizm’in kısıtlamacı varyantının CHP kadrolarında dahi pek kabul görmediğini, zamanında ‘Kemalist’ diye yaftalanan pek çok generalin gayet pragmatistçe hareket edebildiğini, hele yargıyı ele geçirdiği iddia edilen Kemalist klikin son derece ufak bir azınlık olduğunu, yani liberal aydınların yarattığı ‘Kemalizm’ öcüsünün, menfaat ya da ilkeler üzerinden anlaşabilecekleri birçok kesimi kendilerinden uzaklaştırdığını, tek başına kalan liberallerin de Erdoğan ve ekibi tarafından kolaylıkla tasfiye edildiğini görüyoruz. AK Parti ve Erdoğan karşısına koyabilecek alternatif ittifakları göz önüne almayı biraz düşünseler, liberal aydınlar bu kadar kolay oyun dışı kalmazlardı.

Belki de bu saatten sonra düşene bir tekme daha vurmanın anlamı yok, diye düşünülebilir. Bu yazıdaki amacım, birçoklarının yaptığı gibi Yetmez Ama Evet’çileri ‘biz dememiş miydik!’ noktasından eleştirmek değil. 12 Eylül 2010 referandumu, Türkiye entelijansiyası için travmatik bir deneyimdi. Sonunda ‘evet’in zaferi, vaat edilen ileri demokrasiyi ve hukuk devletini getirmedi. Yetmez Ama Evet’çilerin bir daha asla tekrarlanmaması gereken yanlış, kısmen menfaat kısmen ortak amaçlar için kurulmuş kısa vadeli bir ittifakı, olduğundan başka bir şeymiş gibi göstermek. ‘Erdoğan otoriterleşti’ diyerek işin içinden çıkmak yetmiyor. Bir iktidar mücadelesine girildi, bu mücadelede güç dengeleri gözetilmeden muktedirlerin himayesine sığınıldı, fazlasıyla büyük vaatler öne sürüldü, entelektüelin bir numaralı sorumluluğu olan eleştirellik ikinci plana atıldı ve sonuçta, değişen güç dengeleriyle birlikte iktidar mücadelesi kaybedildi. Bir dönem AK Parti ve Erdoğan’a destek olmuş aydınların bu gerçekliği bu şekilde ifade etmesi gerek. Yoksa bırakın uzak geçmişi, çok yakın tarihimizle dahi hakkıyla yüzleşmiş olmayacağız.

Siyasal İslam’ın İflası

Bu yazı aslında 15 Temmuz darbe girişiminden çok önce de yazılabilirdi, ama kısmet bugüneymiş. Bir dünya görüşü, bir proje olarak siyasal İslam Türkiye’de iflas etti. Bahsettiğim, kökleri siyasal İslam’da olan bir partinin iktidar olması ya da olmaması değil; zaten AK Parti ve Erdoğan uzun süredir iktidardalar ve iktidarlarını geleceğe taşıyacak gibi görünüyorlar. Batılı İslam düşmanlarının sıklıkla öne sürdüğü gibi, konu İslam dininin demokrasi veya insan haklarıyla uyumlu olması sorunu da değil, çünkü tüm dinsel gelenekler gibi İslam da içinde çoğulcu ve kimi zaman birbirine zıt yorumlar barındırıyor. Pek sanmasam da, Türkiye’de gelecekte demokrat ve özgürlükçü İslam yorumları ortaya çıkabilir. Burada bahsedilen, spesifik bir konjonktürde İslami referanslarla siyaset yapan bir ekibin hem fikirsel hem de eylemsel düzeydeki başarısızlığı.

Siyasal İslam’ın iflasından kastım şu: Müslümanca bir yaşam tarzına ve duyarlılıklara sahip kadroların ülkeyi yönetmesine izin verildiğinde temel sorunların, bu yaşam tarzı ve duyarlılıklar sayesinde çözüleceği fikri son 14 yılın tecrübesiyle yanlışlandı. Bu siyasi başarısızlık son zamanlarda Erdoğan’ın diktatöryel eğilimlerine, Gülen cemaatinin komploculuğuna, ya da buna benzer bireysel ve konjonktürel nedenlere bağlanıyor, ancak konunun bir de fikirler tarihi açısından ele alınmasında yarar var. Türkiye’deki kurumsal zayıflıkların, iktidar kavgasının bir türlü sağlıklı bir zemine oturmamış olmasının bütün vebali ideolojilere yüklenmemeli elbette, ama olup bitenin fikirsel hareketlerden bağımsız olduğu da düşünülemez. Çoğu zaman kendisine Kemalist diyen aktörlerin karar verme mekanizmalarına katılmadığı dönemler Kemalizm’le özdeşleştirilirken, İslamcı söylemin siyasetin her alanında hakim olduğu 2002-2016 döneminde yaşanan başarısızlıkların İslamcılık’tan bağımsız olduğunu iddia etmek hiç akıl kârı değil.

Nüansları bir kenara koyarsak Türkiye’de İslami değerleri referans alarak siyaset yapan herkesin temel iddiası şu: ülkenin en büyük sorunu, sayısal azınlık olduğu halde siyasal ve sosyal hayata egemen olan Batılılaşmış bir zümrenin, kendi kimliğini ve yaşam tarzını evrensel, çağdaş değerler olarak dayatması, İslami değerlere sahip çıkan muhafazakar çoğunluğu boyunduruk altında tutması ve bu kesimin değerlerine kamusal alanda temsil hakkı tanımamasıdır. Demokrasinin sürekli olarak askeri darbelerle kesintiye uğratılmasının, adalet sisteminin tökezlemesinin, Türkiye’nin dış politikada hak ettiği konuma gelememesinin, başta Kürt sorunu olmak üzere kültürel dışlanmaya dayanan sorunların bir türlü çözülememesinin, hatta ekonomik kırılganlığın ve adi suçların dahi temelinde hep bu temel çelişkiyi gördü İslamcılar. Yer yer haklı olmakla beraber, tüm çelişkileri iki zümrenin mücadelesine indirgeyen, muhafazakar kitlelerin ve siyasi aktörlerin bu sorunlara katkılarını görmezden gelen bir bakış açısıydı bu.

Siyasal İslam’ın vaatleri de büyük ölçüde bu analizin tersten okunmasına dayanıyor. Çoğunluğun kimliğini ve değerlerini yansıtan bir iktidar doğası gereği demokrasiye sahip çıkacak; Tanzimat’tan beri Batıcılık adına yaşanan kendine yabancılaşmayı tersine çevirmek ve kavmiyetçi milliyetçiliği reddetmek, ülkedeki kimlik kavgalarının önüne geçecek; İslam ahlâkıyla yetişmiş nesillerin idaresindeki bir ülkede yolsuzluğun, adaletsizliklerin, adi suçların önüne geçilecek; en nihayetinde İslam dünyasındaki ve genel olarak bölgedeki özel konumunu hatırlayan bir Türkiye, söz dinleyen değil sözü dinlenen bir ülke olacak. Sosyalizm, kapitalizm ve devletçi kalkınmacılık arasındaki doktriner çatışmaların 1970’lerden itibaren tüm İslam aleminde yankı bulması sonucu iktisadi yaklaşımlarda ayrışmalar söz konusu olsa da, İslami kesimin büyük çoğunluğunu arkasında toplayan AK Parti, muhafazakar kitleleri kapitalist ekonomiye hem üretici hem tüketici olarak entegre etme vaadiyle iktidara geldi, yani iktisadi alanda da büyük ölçüde tek bir yorumu hakim kıldı.

AK Parti, Erdoğan ve başta Gülenciler olmak üzere onlarla ittifak halindeki muhafazakar blok, Türkiye’yi 2002-2009 arası yargı ve askeriyedeki muhalif gruplarla çatışma halinde, 2009’den beri ise ‘laik’ olduğu iddia edilen bürokratlardan hiçbir ciddi direnişle karşılaşmadan yönetti. Gelinen noktaya bir bakalım. Yerli-yabancı gözlemcilerin ortak kanısı, Türkiye’nin demokrasi ve insan hakları alanında 2000’lerin başındaki seviyesinden daha iyi durumda olmadığı yönünde. İhlallerin içeriği ve muhatapları bir nebze değişmiş olsa da, Türkiye hâlâ işkence ve kötü muamelenin bitmediği, fikir özgürlüğünün gayrımeşru kurallarla sınırlandığı, seçilmiş milletvekillerinin ve belediye başkanlarının siyasi etkinlikleri nedeniyle kovuşturmaya uğradığı, dinsel ve etnik azınlıkların temel taleplerinin karşılanmadığı, muğlak terörle mücadele yasalarıyla yönetilen bir ülke. İslami çokkültürülükle çözüleceği söylenen Kürt sorununda vardığımız yer, ne eylem ne söylem düzeyinde 1994’ün çok da ilerisinde değil. Şehirler yanarken, insanlar göçe zorlanırken, milyonlarca oy almış HDP’nin temsilcileri terörist ilan edilirken direksiyonda olanlar ‘kavmiyetçi’ olduğu söylenen Kemalistler değil. Ülkede hukuk devleti hiçbir zaman yerleşmediyse de iyi-kötü bir yargı mekanizması vardı, artık o da işlemez oldu. Yolsuzluktan bahsetmeye sanırım gerek yok. Muhteris, hayalci ve temelsiz dış politika tercihleri sonucunda Türkiye, sözü ara sıra dinlenen bir ülke olmaktan çıktı, kimsenin güvenilir bulmadığı ve arabulucu olarak ciddiye almadığı bir aktöre dönüştü. Dahası, yakın tarihte örneği olmayan bir güvenlik ve istihbarat açığı gözlemleniyor. AK Parti iktidarının en büyük başarısının askeri kışlasına sokmak olduğu söylenirdi, 15-16 Temmuz’da yaşadığımız olaylar bunun da aksini gösterdi – üstelik darbeciler kendisini laik, Kemalist olarak tanımlayan subaylar değil, Gülenci olmakla itham edilenler (bu satırlar yazılırken, Genelkurmay Başkanı Akar bir siyasi mitingde konuşma yapıyordu). Türkiye’yi 90 yıllık bir paranteze sokmakla suçlanan Batılılaşmış kitlenin ancak kenardan izlediği bu dram, siyasal İslam’a ucundan kıyısından bulaşmış herkesin birbirini yemesi ve bu arada ülkedeki bütün kurumları, kuralları, yerleşik etik ve ahlâk standartlarını yok etmesiyle devam ediyor.

Peki tüm bunların siyasal İslam’la ne ilgisi var? Kendisine ister İslamcı ister komünist ister Kemalist ister liberal desin, Türkiye’de iktidarı ele geçiren herkes aşağı yukarı aynı gidişata neden olmaz mıydı? Bu şekilde düşünmek, fikirlerin siyasi hayattaki rolünü biraz fazla hafife alıyor. AK Parti iktidarını yıllar boyu övenler, partinin tam da İslam’ın çağdaş bir yorumunu siyasete entegre ettiği için başarılı olduğunu, İslami muhafazakarlık ve demokrasi sentezinin ülkenin temel sorunlarını çözebileceğini iddia ettiler. Yani İslami fikriyata önem atfettiler. İşler yolunda gözükürken bu fikirler önemli idiyse, her şey tepetaklak giderken de önemli olduklarını varsaymak herhalde çok tuhaf değil.

Fikriyat düzeyindeki sorunlar şu: Türkiye’yi 2002’den beri yöneten kadroların (adına ister AK Parti, ister Cemaat, ister muhafazakar demokratlar, ister Erdoğancılar diyelim) ortak iddiası, imanla ve vatan sevgisiyle yetişmiş muhafazakar-demokrat kadroların, dışlayıcı ve milletine yabancılaşmış eski yönetimi yıkacağı, yerine çağdaş, adil, demokratik, milletin değerleriyle barışık bir yönetim kuracağıydı. Muhafazakarların eski yönetim diye lanetlenen dönemlere etkin katılımını görmezden geldiler. Modern İslamcılığın ulus-devlet milliyetçiliğiyle ne kadar iç içe geçmiş olduğunu, ortalama AK Parti seçmeninin ve siyasetçisinin Kürt sorununa bakışının son derece milliyetçi saiklerle şekillendiğini kabullenmek yerine Medine Sözleşmesi’nin modern koşullara uyarlanması hayalleriyle avundular. Dünyadaki diğer muhafazakar hareketler gibi, ahlâkçılığı kendilerinden olmayanlara uygulanacak bir toplumsal kontrol mekanizması olarak kullanmak istediler. Dinsel ve mezhepsel azınlıkların temel haklarını ortak yurttaşlık temelinde tanımak yerinde, bu azınlıklara himayeye muhtaç, ikinci sınıflığının bilincinde olduğu sürece yaşamasına izin verilecek insan muamelesi yaptılar. Türkiye’nin küresel siyasetteki sınırlı gücünü kabullenerek katkı sunmaya çalışmak yerine, geçmişteki dış politika tercihlerini Kemalistlerin vizyonsuzluğuna bağlayıp dinamiklerini hiç anlamadıkları bir bölgede Osmanlıcı söylemlerle emperyal güç olmaya kalkıştılar. Demokratik siyaseti düşmanın kalelerini ele geçirmekten ibaret gördüler, bu yüzden de HSYK’dan YÖK’e fethettikleri kurumlarda gerçek bir çoğulculuğu teşvik etmek yerine o sırada muktedir olan klik her kimse onun kadrolarını işe almayı marifet sandılar. Düşmanı yenmeye odaklandıkları için kendi içlerindeki siyasi rekabeti düzene sokacak mekanizmaları (parti içi demokrasi, bağımsız denetleme kurumları, özgür medya) bilinçli olarak yok ettiler, bunun yerine ‘nifak’ gibi İslam tarihine gönderme yapan kavramlarla iç çekişmenin önüne geçebileceklerini sandılar. Sonuç: doğusu özel harekatçılarla, batısı olağanüstü halle yönetilen, darbe tehdidinin kol gezdiği, dış politikada tüm bölgesel iddialarını yitirmiş, hiçbir kurumun düzgün çalışmadığı, bir yılda ondan fazla büyük terör saldırına maruz kalmış, en üst düzeyde yolsuzluğun tape’lerle kanıtlanmış olduğu, yargıcından öğretmenine onbinlerce kamu çalışanının resmen ‘hain’ ilan edilen bir örgüte üye olmakla suçlandığı bir ülke.

Bundan sonra ülkeyi kim, nasıl, hangi ittifaklarla yönetir, bu ayrı bir konu. Bu yazı sadece basit ama önemli bir tespit yapıyor: mevcut rejimin ideolojik dayanakları çökmüş durumda. Üstelik bunun sorumlusu dış faktörler değil, tam da bu ideolojik yapıyı savunan aktörlerin eylem ve söylemleri.

  İktidarın Çelişkileri

15 Temmuz 2016 darbe girişimiyle ortaya çıkan siyasi tablo, muhafazakarların ‘öteki’ olarak tanımladığı birçok grubun aslında ne kadar ikinci planda kaldığını göstermesi açısından ilginç. CHP, Geziciler, Kürt siyasi hareketi, ‘okumuş’lar, solcular, … adına ne denirse densin, AK Parti’ye genel olarak muhalif bir çizgide kalmış olan, Erdoğan ve AK Parti’nin her türlü musibetten sorumlu tuttuğu gruplar, bu kez pek gündeme gelmediler. Bu kesimlerin seçim kazanarak iktidar olma ihtimali düşük gözükse de, kimi zaman bürokrasi içindeki güçleri (bu özellikle CHP’nin Kemalist kanadı için geçerli) veya sokak hareketlerindeki rolleri (örneğin Gezi hareketi) dolayısıyla, çoğu zaman da temel sorunların çözümünde anahtar konumda oldukları varsayıldığı için (HDP’nin Kürt sorununun çözümü için muhatap alındığı dönemi hatırlayalım) iktidar bu kesimlerle hep gerilimli bir ilişki içindeydi. Bu kesimlerin, Türkiye tarihinin en önemli kırılma anlarından birinde gündeme gelmemesi, üstelik Erdoğan ve AK Parti’nin son günlerde HDP’ye değil ama CHP’ye sıcak yaklaşması, bazı şeylerin değiştiğini mi gösteriyor?

Bir yönüyle, kendini milliyetçi-muhafazakar çoğunluğa ait hissetmeyen her türlü azınlığın siyasetin öznesi olmaktan çıktığı söylenebilir. Partinin platformunda, lider kadrosunda veya tabanda yapılan değişikliklerin olumlu yansımaları olsa da, CHP düzenli olarak %25 oy alan ve AK Parti/MHP ikilisinin %60’a yakın oyu kontrol ettiği bir ülkede iktidara gelemeyecek bir parti. 2015 boyu süren linç kampanyası, HDP’nin Türkiye siyasetinde belirleyici bir parti haline gelmesini şimdilik engellemiş görünüyor. Toplumsal hareketler, meslek örgütleri, üniversitelerde süren muhalefet siyasetin tüm alanlarının AK Parti tarafından ele geçirilmesinin önüne geçse de, ülke geneline yayıldığında bu muhalefet çok güçlü bir konumda değil.

Bu durumda mevcut iktidarın dilediği gibi at koşturacağı öngörülebilir mi? Kültür siyasetini tartıştığım bir önceki yazıda yaptığım bir tespiti tekrarlamak gerekirse: Erdoğan ve AK Parti iktidarda, ama ülkeyi yönetemiyorlar. Muhalefetin gerek iç sorunları gerekse gayrımeşru baskılar sonucunda bu kadar cılız kaldığı bir ülkede iktidar partisinin çok daha kendine güvenli bir siyaset sürdürmesi beklenirken, yönetici kadrolar ülkeyi yönetmekte zorlanıyorlar. Darbe girişimi bunu bütün açıklığıyla göz önüne serdi, ama darbe gününden önce de ciddi bir güvenlik sorununun var olduğunu, ekonominin yavaşlama eğilimine girdiğini, dış politikada U dönüşü dışında bir opsiyonun kalmamış olduğunu, Suriyeli göçmenlerin sorunlarına ciddi şekilde yaklaşılmadığını, Kürt sorununun 1990’lardaki çözümsüzlüğe döndüğünü, yargının işlevsiz kaldığını hatırlarsak, iktidarın ülkeyi yönetemediğini rahatlıkla söyleyebiliriz.

Üstelik bu yönetilemezliğin nedeni, AK Partili kadroların 2002-2010 arasında sıklıkla dile getirdiği gibi, yargı ve askeriye içindeki Kemalist bir klik de değil. Zaman zaman Geziciler, PKK, dış mihraklar bahane edilse de, ülkenin içinde bulunduğu durumun sorumlusu, ülkeyi 14 yıldır yönetenlerin iç ve dış politika tercihleri. Daha da önemlisi, AK Parti’yi oluşturan muhafazakar bileşenlerin iç çatışması (Gülen cemaatinin devlete bu denli sızmasının, AK Parti ileri gelenlerinin bilinçli ve birkaç yıl öncesine kadar kendine menfaatlerine uygun gördükleri kararları sonucunda gerçekleştiğini biliyoruz), ülkede kurumsal istikrar adına ne varsa tamamen ortadan kaldırdı. Uzun lafın kısası iktidar, kendi tercihlerinin neden olduğu kaos yüzünden ülkeyi yönetemiyor.

Bu yüzden de yalpalıyor. Bir yandan, tek parti ve tek adam yönetimini güçlendirecek adımlar atmaktan kaçınmıyor. 7 Haziran ve 1 Kasım seçimleri arasında ülkenin nasıl bir yangın yerine döndüğünü göz önüne alırsak, ne pahasına olursa olsun iktidarı paylaşmama eğiliminin ne kadar güçlü olduğunu görebiliriz. Öte yandan, tek başına iktidar muktedirleri rahatlatmıyor. Meclis, siyasi partiler, yargı, bağımsız denetleme kurumları gibi kurumların yıpratıldığı bir ortamda son derece kuralsız bir iktidar içi rekabet var, ki bu da belli ki muktedirleri rahatsız ediyor. Abdullah Gül’ü parti dışında bırakmak için amiyane tabirle ‘katakulli’yle yapılan kurultaydan üstün çıkan Ahmet Davutoğlu, iki sene sonra başka bir katakulliyle yerinden oluyor, bu arada yeni başbakanın oğlunun kumar oynadığını gösteren resimler muhafazakar basında dolaşıyor. Tüm bu kuralsızlık içinde iktidara tutunmak isteyenler, bu defa 3 yıl önce öve öve bitiremedikleri Gülenciler tarafından ihanete uğruyor. Darbe girişiminin yaraları sarılsa bile, bugünkü iktidar kliğinin arkasında duran kişiler, hafif bir rüzgar değişiminde bir anda hain ilan edilmeyeceklerinden emin değiller. Kısacası, ülkenin kuralsızlığı iktidarı, iktidar mücadelesinin kuralsızlığı ülkeyi olumsuz etkiliyor.

İktidarı oluşturan kişi ve grupların kafa karışıklığı ve çelişkili eylemleri devam edecek. Erdoğan ve ekibi, 17-25 Aralık sürecinde hepimizin dinlediği tape’lerden sonra yargının bağımsız olduğu bir ülkeyi yönetemez. Aynı şekilde, iktidara bir şekilde tutunmuş hiç kimse, bunca gizli-kapaklı iş çevirdikten sonra tam anlamıyla özgür bir tartışma-denetleme-kovuşturma ortamına geçişi desteklemez, çünkü böyle bir adım kendileri için çok riskli olacaktır. Ancak ülkenin tam bir diktatörlüğe dönüşmesine de razı olmak istemiyorlar, çünkü kendi evlatlarını korkunç bir hızda öğüten bu iktidar mantığının kendilerini de er ya da geç kızağa çekeceğinin, hatta hain ilan edeceğinin farkındalar. Dolayısıyla Türkiye’de demokrasi ve özgürlükler adına büyük dönüşümler olmayacak. Erdoğan ve ekibi, 2007-2011 arasında yaptığını tekrar etmeyi, yani söylemsel düzeyde demokratikleşmeyi kullanarak birtakım hak ve özgürlüklerin alanını genişletmeyi, bu arada başka temel hakları ortadan kaldırmayı deneyebilir, ama bu stratejinin ikinci defa tutacağını sanmıyorum.

Bu yüzden, siyaset alanının iyice daraldığı bu ortamda, net ve bir programa dayalı çözüm önerileri sunan muhalifler mevzi kazanabilir. 7 Haziran’dan bu yana yaşanan süreçten çıkarılacak bir ders var: AK Parti’ye oy veren kitle içinde olan bitenden çok rahatsız olan, hiç oy vermemeyi tercih edebilecek, ya da muhalefete bir şans tanımak isteyen çok seçmen var, ama böyle bir şansın boşa harcanmayacağından emin olmak istiyorlar. Bunun için muhalefetin sadece iktidarın yanlışlarını anlatması yetmiyor, buna ilaveten iki güvence vermesi gerekiyor: birincisi, alternatif bir siyasi program sunmak, ikincisi, meclis aritmetiğini değiştirebilecek bir hava yakalamak. Bu ne ölçüde yapılabilir, önümüzdeki günlerde göreceğiz.

Okumuşların Şerri

Darbe girişimini püskürten kitleyi, daha doğrusu Türkiye’deki mevcut rejimi heyecanla destekleyen milyonları anlamaya çalışan yazıları sürdürüyorum. Bu kitleyi kahraman ya da koyun sürüsü ilan etmeden de toplumsal ve siyasi analiz yapılabileceğini, hatta Türkiye’nin geleceğinin tam da böyle bir anlama çabasına bağlı olduğunu düşünüyorum. Darbe girişimi esnasında öldürülen güvenlik görevlilerinin cenaze töreninde konuşan imam, bağlamdan tamamen kopuk bir şekilde ‘bilhassa okumuşların şerrinden koru bizi Ya Rabbi’ dedi ve sosyal medyada kıyamet koptu. Bir insan neden böyle bir şey söyleme ihtiyacı hisseder? Okumanın darbe yapmakla ne alakası var? Erdoğan rejiminin yaygın olarak kullandığı anti-entelektüel söylem de göz önüne alınınca, ‘okumuş’ların bu ülkede huzurlu yaşamasına imkan var mı?

Tam da darbe girişiminin yaraları sarılırken Oya Baydar’ın Yetim Kalacak Küçük Şeyler adlı, kendi deyişiyle ‘an’lar kitabını okuyordum. Kısa ve birbirleriyle dolaylı biçimlerde ilişkili anları yazan Baydar, kitabın ilk elli sayfasında biri genç, biri yaşlı iki ayrı kişiyi benzer sözcüklerle betimliyor: mahçup, utangaç, karşısında ‘efendi’ takımından bir kişiyi görünce bakışlarını yere deviren Anadolu insanı. Daha önce de belirttiğim gibi, yazarın süreklilik arz eden bir hikaye kurmak gibi bir derdi yok; bu kişiler temelinde sosyolojik çıkarımlar yapmak veya genel geçer yargılara ulaşmak gibi bir amaç da göze çarpmıyor. Ancak bakışlarını yere deviren Anadolu insanı betimlemesi, insanı düşündürüyor. Mesela şöyle bir senaryo kurduruyor:

Ya o bakışlarını yere deviren genç adam, sözü geçen anıdan çok sonra doğan çocukları, hatta torunları ile ülkenin bir ucundan başka bir ucuna, mesela büyük bir şehre göç ettiyse? Ya çocuklar ve torunlar bir noktada bakışlarını yere devirmemeye karar verdilerse? Fabrikada ya da sokak çatışmalarında, sandıkta ya da televizyon başında birtakım hayallere kapıldıktan, birtakım kavgalara girip çıktıktan sonra ellerine pek bir şey geçmediğini, toplumsal hiyerarşide yükselemediklerini fark ettilerse? Daha da önemlisi kendilerini toplumun seçkinlerinden ayıranın sadece cebe giren para değil, aynı zamanda nesiller boyu edinilmiş davranış biçimleri, zevkler, yaşam tarzları, konuşma üslubu olduğunu, üstelik okulda alınan eğitimin kimi zaman bu ayrımları kapatsa da özellikle o eğitime erişemeyenler ya da yarım yamalak erişenler için ayrımları daha da derinleştirdiğini anladılarsa? Ne yapsalar başkalarının gözünde biraz köylü, biraz kaba, makul yurttaş tanımına tam uyamamış insanlar olarak kaldılarsa? Dahası, bir noktada heyecanla veya öylesine oy verdikleri, peşinden gittikleri liderler, hareketler, ideolojiler onların temel sorunlarını çözemediyse?

Senaryo bu ya, adamın biri çıkagelip ‘beni takip ederseniz cebinize para girecek, hayatınız kolaylaşacak’ dediyse? Yıllarca onlara kendilerini biraz eksik hissettiren becerilerin, yaşam tarzlarının, zevklerin, üslupların pek de matah şeyler olmadığını, bu becerilerin, tarzların, zevklerin, üslupların peşinde koşanların gereksiz hatta ayıp işlerle uğraştığını, zamanı gelince bu kişilerin toplumda ikinci sınıf konumlara itileceğini, gerçek halkın hak ettiği yere geleceğini söylediyse? O zamana kadar modernlik, ilericilik simgesi sayılan fikirlerin aslında marjinal bir azınlığın dayatması olduğunu iddia ederek çoğunluktan destek istediyse? Toplumsal ayrışmayı ortadan kaldırmasını beklediğimiz ama bir türlü bu beklentiyi tam olarak karşılayamayan eğitimi övmek bir yana, eğitimsizliğinden gurur duyduğunu haykırdıysa? Başını öne eğen adamın çocukları ve torunları artık efendi takımının önünde bakış indirmek bir yana, düşman belledikleri seçkinlere, hatta kendilerinden daha ayrıcalıklı olmadığı halde sadece siyasal ve kültürel farklılıklar yüzünden seçkin zannedilen insanlara dik dik bakmazlar mı?

Birkaç sene önce Peru kırsalının son iki yüzyıldaki dönüşümünü anlatan bir etnografiye değerlendirme yazısı yazmıştım. Etnografide en çok dikkati çeken şey, yerli halkın okumuş seçkinlere duyduğu hayranlık ve güvensizlik arası duyguydu. Halk, tinterillo denen kalem erbabının (ki bunun içine avukatlar, arzuhalciler ve çeşit çeşit bürokrat giriyor), özellikle toprak mülkiyeti söz konusu olduğu zaman yaptığı yolsuzluklardan yılmış, ama bireysel kurtuluşun tek yolunun eğitim olduğu da herkesçe biliniyor. Bu da, bir yandan okul yakacak kadar çıldıran insanların öte yandan çocuklarını okula yazdırmaya çalışmasına yol açıyor. Eğitime ve eğitimliye duyulan bu saygı/nefret ilişkisi de Peru kırsalında onyıllar boyu belirleyici oluyor.

İmamın ‘okumuşların şerri’nden korkusunu da, Türkiye’deki siyasetin fay hatlarını da böyle bir dinamik üzerinden okumak mümkün. Bunu okumamışlığın övgüsünü yapmak için söylemiyorum: gerek Erdoğan gerekse kendi içinden çıktığı zümreden intikam almak isteyen bir kısım zevat, içi boş bir halk/seçkinler ikilemini iyiyle kötünün, demokrasiyle diktatörlüğün mücadelesi gibi okuyarak olmayan ayrımlar yarattı veya var olan ayrımları derinleştirdi. Ne çoğunluğun otomatik olarak haklı olduğundan söz edilebilir ne de Türkiye kadar çok kimlikli bir ülkede net, iki sınıfa indirgenebilecek bir halk/seçkin ayrımından. Ancak toplumun bir kesiminde böyle bir algının var olduğu, üstelik bu algının iktidarı kaybetme korkusunu tetiklediği (burada bahsettiğim iktidar sadece hükümet değil, aynı zamanda toplumsal güç ilişkilerinin düzenlenmesi), bu yüzden de ‘öteki’ tarafın güç iddiasıyla ilişkilendirilen neredeyse her türlü simgenin bazen gıptayla, ama çoğu zaman kuşku, korku ve nefretle karşılandığını da tespit etmek önemli. ‘Okumuş’ olmayı darbecilerin şerriyle özdeşleştiren imamın yaptığı şey sadece saçmalamak veya Erdoğan’a yaranmak değil, kendisini bugünün muktedirleriyle özdeşleştiren kitlenin iki korkusunu (darbeyle alaşağı edilmek ve eğitimliler tarafından hor görülmek) aynı anda tetiklemek.

Kendini ‘okumuş’ların karşısında konumlandıran kesimin sorunu, tam da bu ikilemin yapaylığından kaynaklanıyor. Türkiye’de ‘okumuş’lukla itham (!) edilen kesim, 15-16 Temmuz gecesinin aktörü değildi; hatta AK Parti’yi bir arada tutan muhafazakar koalisyonun dağıldığı 17-25 Aralık sürecinden beri ucundan kıyısından seçkinlikle ilişkilendirilmiş gruplar olan biteni kenardan izliyor. Aslında rejimin kavgası, Erdoğan’ın ‘okumuşlar da ne olmuş’ diye aşağıladıklarıyla değil. İktidar kavgası darbe girişimi bağlamında düşünülürse Erdoğancılarla Gülenciler arasında, genel olarak da Erdoğan ve çevresindeki küçük bir klikle eski AK Parti’yi oluşturan bileşenler arasında şekilleniyor. Partiyi kuran ve bu noktaya getiren kişiler ve düşünceler birer birer tasfiye edilirken, okumuşların şerrinden şikayet etmek asıl çelişkiyi gözden kaçırmaya yarıyor.

Okumuşlarla uğraşmanın gözden kaçırttığı daha büyük bir sorun var. Yeni bir şey üretmeden eskiyi yok etmekle övünmek, iktidar isteğinin temelinde yatan ezilmişliği aşmaya çalışan insanlara kalıcı bir zafer hissi sunmuyor. AK Parti’yi destekleyen kesim, kendisini güvenli bir biçimde iktidarda görmek, kendi iktidarının simgelerini ülkenin her yerinde hakim kılmak, kendilerine alternatif oluşturacak her türlü güç unsurunu (ister top-tüfek, ister üniversite eğitimli kişilerin fikirleri olsun) kontrol altına almak istiyor. Ancak iyisiyle kötüsüyle bugüne kadar üretilen ve tüketilen sayısız fikre, tarza, zevke, üsluba ‘milli değil’, ‘yabancı özentisi’, ‘elitist’ vs. diye saldırınca da geriye pek bir şey kalmıyor. Dünyanın en pahalı ve zevksiz sarayına külliye adı verilse de o külliyenin içi dolmuyor, külliyeleri külliye yapan zamanın estetiğine yaklaşılamıyor. Tarihi eserlerin zevksiz restorasyonlarıyla ve 16. yüzyıldan kalma fetih hikayeleriyle avunuluyor, ‘okumuş’ları ezmenin zevki zamanla kendini derin bir boşluk duygusuna bırakıyor. Lacan’cı psikanalizin ulaşılamayan arzu nesnesi objet petit a, ulaşılamazlığıyla rahatsız etmeye devam ediyor.

Elbette bir de işin muhalifler tarafı var. Bu da bir sonraki yazının konusu.

Darbe

Hiç akla gelmeyen oldu: Silahlı Kuvvetler içinde ve toplum nezdinde hiçbir ciddi desteği olmayan bir klik, belki de dünya tarihinin en acemi darbesini yapmaya kalkışarak iki yüzden fazla kişinin ölümüne ve binlerce insanın yaralanmasına neden oldu. 48 saat süren 2002 Venezuela darbesinden bile daha kısa süren girişim, TRT’den darbe bildirisi okunması, cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Facetime’dan halka seslenmesi, camilerden sokağa çıkma çağrıları yapılması, halkın sokaklara dökülmesi, meclis binasının darbeciler tarafından bombalanması, darbecilerin gözü dönmüş saldırganlığı ve ele geçen askerlerin bazılarının rütbesine bakmaksızın kötü muameleye maruz bırakılmasıyla hatırlanacak. Bu yazıda darbe girişiminin nedenlerinden çok sonuçlarına odaklanacağım. Zaten uzun süredir otoriterleşmekte olan rejimle ilgili öngörüler pek iç açıcı değil elbette, ama Erdoğan rejiminin sanıldığı kadar güçlü olmadığı da vurgulanmalı.

Bu girişim, Türkiye’de kimsenin darbeden medet ummadığını göstermesi açısından öğretici oldu. Tabii girişim biraz daha ciddi ve planlı olsa hem muhalefet hem iktidar kanadından saf değiştirenler olur muydu, bilinmez; ancak darbe çabasının başarısız olmasının en önemli nedeni de toplumda hiçbir karşılık bulamaması zaten. Belli ki darbeciler, eylemlerini büyük bir şova dönüştürürlerse Silahlı Kuvvetler, siyasi partiler ve halk arasından katılımcı bulacaklarını varsaymışlar, ancak evdeki hesap çarşıya uymamış.

Bununla beraber, darbe karşıtı havanın toplumsal mutabakatla sonuçlanacağını sananlar çok yanılıyor. Binali Yıldırım kucaklayıcı mesajlar vermeye çalışsa da (belli ki kendisi, sadece Erdoğan’ın ağzından çıkacak bir söze bağlı olan siyasi kariyerini kitlesel desteğe dayandırmak istiyor), Erdoğan ve çevresi kendi iktidarlarını sağlamlaştıracak ve rakiplerini zayıflatacak bu fırsatı kaçırmayacaklardır. Bu sürecin sonunda emniyet, ordu ve yargının tamamen Saray güdümünde kadrolarla doldurulması kesin gibi. Kesin olan bir başka şey de, rejimin darbeyle alakası olmayan muhalif gruplara paranoyakça bir baskı kurmaya devam edecek olması. Muhtemelen bu, ilk planda gerçekleşmeyecektir, çünkü tehditleri tek tek bertaraf etmeyi tercih eden Erdoğan rejimi önce bu mutabakat anını kullanıp Gülencilerin üstüne gidecek, darbe karşıtı muhalefeti daha da zayıflatmayı bir sonraki adıma bırakacaktır. Gülenci olmayan muhalefetin nefes almak için biraz zamanı var yani, ama çok da gevşememek lazım.

Şu anda öngörmek zor olsa da, eski AK Partililerde bir kıpırdanma olabilir. 15 Temmuz akşamı, daha Erdoğan ortada görünmüyorken Abdullah Gül’ün sahneye çıkmasından da anlaşılacağı gibi, Erdoğan’ın safdışı bıraktığı gruplar bu kenetlenme anını fırsata çevirmeye çalışabilirler. Ancak Facetime’da ortaya çıktıktan sonra bütün karizmatik otoriteyi üzerinde toplayan Erdoğan’ın, rekabeti engellemek için elinden gelen her şeyi yapacağını öngörmek de zor değil tabii.

Darbe girişiminin en önemli sonuçlarından biri, AK Parti hükümeti ve Erdoğan’ın bir süredir kaybettiği ideolojik tutarlılığı (kendi deyişleriyle ‘dava’ ruhunu) yeniden kazanması olacak. Demokratikleşme, çokkültürlü İslamcılık, yeni Osmanlıcılık gibi söylemlerin bir bir elde kalmasının, üstelik bu söylemler temelinde ittifak kurulan kişi ve grupların hızla tasfiye edilmesinin ardından Erdoğan rejimi köprü yapmak, acil servisleri modernleştirmek tarzı hizmetleri pazarlayarak kendini meşrulaştırma yoluna girmişti. Liberallerin, Gülencilerin, AK Parti’nin kurucu kadrosunun ve nihayet Ahmet Davutoğlu ve ekibinin iktidar koalisyonundan dışlandığı bir ortamda Binali Yıldırım önderliğindeki kabinenin sunabildiği tek şey, hizmet üreten teknokratik bir hükümet hikayesiydi. Yönetici elitle seçmen arasındaki ilişki de giderek kuşkuculuk ve karşılıklı çıkar ilişkisi temelinde şekilleniyordu. 7 Haziran – 1 Kasım arası süreçte yaşananlar, toplumun birçok kesiminin AK Parti iktidarına pek güvenmediğini, ama muhalefetin alternatif sunamadığı bir ortamda hiç değilse hükümet kurma becerisine sahip olan AK Parti’yle devam etmeye sıcak baktığını gösteriyordu. Darbe girişimiyle ortaya çıkan enerji, ‘dava’ ruhunu kaybetmiş rejim elitine hayal edemeyecekleri meşruiyeti ve ideolojik tutarlılığı yeniden sağladı. Ezan, sela ve Erdoğan’ın çağrısıyla kendilerini tankların önüne siper eden kitlenin demokrasiyi kurtarması, halkın mevcut rejme bağlılığını sağlamlaştıracak bir anlatıya, bir kurucu efsaneye (İng. founding myth) dönüşecek ve uzun yıllar siyasi söylemi şekillendirecek.

Darbe girişiminden bahsederken 15-16 Temmuz gecesi sokaklara dökülen halktan söz etmemek olmaz. AK Parti cephesinin bu kitleyi demokrasi kahramanı olarak kutsaması karşısında muhalif kitlelerde aynı kitleyi koyun sürüsü, linç güruhu, hatta kafa kesen IŞİD sempatizanları gibi görme eğilimi hasıl oldu. Teslim olan askerlere, polisten de cesaret alarak işkence eden, hatta onları öldüren siviller en kısa zamanda adalete teslim edilmeli. Hiçbir olağanüstü durum böyle bir vahşetin gereçkesi olamaz. Ancak sayısı onbinleri, belki yüzbinleri bulan kitlenin tamamının intikam arzusuyla çıldırmış bir linç güruhu olarak yaftalanmasını da haksızlık, ‘fışkiyeyi kim kırdı?’ zihniyetinin muhalif kanattaki bir yansıması olarak görüyorum. Evet, Türkiye milliyetçi-muhafazakarlığının bir yönü her zaman şiddete, linçe, otel yakmaya, etnik, dinsel ve mezhepsel azınlıkların köy ve mahallelerini basmaya yakın olmuştur; geçen sene HDP aktivistlerinin yaşadığı linç olayları bunun en canlı kanıtı. 15-16 Temmuz gecesi de ya kan dökme amacıyla sokağa çıkan ya da sokakta ciddi bir tehdide maruz kaldıktan sonra şiddet ve intikam eğilimlerini dizginleyemeyen grupların olduğu yadsınamaz. Şiddet kullananları adalete teslim etmek ve ülke çapında linççi zihniyeti kınamak bu yüzden elzem, ama kitleyi sadece şiddetle özdeşleştirmek haksızlık.

Sokaktaki halk demokrasi kahramanı mı? Bu sorunun cevabı iki kere hayır, bir kere evet (‘O nasıl cevap?’ diyenler olacaktır, ama toplumsal hareketleri tek bir modelle açıklamak, net iyi/kötü kategorileri üzerinden dünyayı anlamak her zaman mümkün değil). Hayır, çünkü Türkiye’de mevcut rejim demokrasi değil, rekabetçi otoriterlik. Adil ve özgür olmayan seçimlerin yapıldığı, seçim finansmanının yolsuz yöntemlerle iktidar lehine manipüle edildiği, devlet televizyonunun tamamen, özel medyanın ise yolsuz bir bağış sistemi ve tehditler aracılığıyla büyük ölçüde rejim kontrolüne girdiği, ülkenin dördüncü büyük partisinin linç ve katliamlarla yıldırıldığı, seçimlerden önce iktidar milletvekilinin gazete binası bastığı, muhalif akademisyenlerin her an tutuklanma tehdidi yaşadığı, yargı bağımsızlığının tamamen ortadan kalktığı, iktidar partisinin cumhurbaşkanından bağımsız kurultay düzenleyemediği bir ülke demokrasi değildir. Dolayısıyla 15 Temmuz girişimi, demokrasiye değil, yarı otoriter rejime yönelik bir darbe çabasıdır. Yarı otoriter bir rejim, darbe rejiminden çok daha meşrudur, ama demokrasi değildir.

İkinci kez hayır, çünkü yukarıda sözü geçen ihlaller gerçekleşirken AK Parti yöneticileri ve seçmeninin tavrı demokrasiden değil, ihlallerden yanaydı. Eğer demokrasiden yana olmak ilkesel bir tavırsa, demokrasi kahramanlarından, kendi çıkarlarına uymayan koşullarda da demokrasiyi savunmaları beklenebilir. Başka bir partinin genel merkezi yakılırken keyifle izleyen kitleden demokrasi kahramanı yaratmak, ancak geçmişi bilerek unutmakla olur.

Ancak bir de evet var: amaçları, saikleri, geçmiş ve gelecekteki davranışları, hatta kurtarmaya çalıştıkları rejimin niteliği ne olursa olsun verdiği oya sahip çıkan, siyaseti sadece siyasetçilerin yaptığı bir etkinlikten ibaret görmeyen, hayatında sırf o an siyasi bir eylemde bulunmuş olsa bile doğru zamanda doğru eylemi yapan bir kitle, özünde demokratiktir. Bu paye, ezelden ebede geçerli olamaz; bundan sonra kendisine demokratlığı yakıştıranların tutarlılığı sorgulanmalı elbette. Ama sırf o an için geçerli olsa bile bu kitlenin verdiği oya sahip çıkarak, siyasi temsilcisine yönelik saldırıya sanki kendisine yapılmışçasına tepki göstererek demokratik bir duruş sergilediğini de kimse inkar etmemeli.

Kitleleri sokağa salarak gelecekte yeni Kristallnachtlar, yeni Madımaklar kışkırtılabilir mi? Açıkçası bunun mümkün olduğunu düşünüyorum, ki geçen sene HDP’ye yapılanlar düşünülürse Türkiye’de sivil tepkinin paramiliterleşmesi riski her zaman var. Erdoğan, kitlenin tamamen kontrolden çıkmasını istemeyeecektir, ancak muhalefete yönelik kontrollü şiddetin dozu artabilir. Ancak rejimin gelecekte yapabileceklerinden korkuya kapılarak bugünkü kitleyi faşistlikle suçlamaktansa bu kitlenin darbe karşısındaki tepkisiyle doğru şekilde yüzleşmek de bizim görevimiz. Erdoğan ve rejimi düşünüldüğünden daha kırılgan. İnsanlar, sürekli bombaların patladığı, iki haftada bir en büyük havaalanının kullanılamaz hale geldiği, başta adalet olmak üzere hiçbir mekanizmanın doğru işlemediği, iktisadi göstergelerin olumsuza döndüğü bir ortamda yaşamaktan, parti içi iktidarın sürekli ayak oyunlarıyla değişmesinden, ülkedeki sürekli kriz ve güvensizlik ortamının bir türlü bitmemesinden rahatsız. Paramiliter oluşumlar sayıca küçük kalacaktır, ancak rejimin asıl destek kaynağı olan kitleler sırf Erdoğan istediği için sokağa dökülmeyecektir – 7 Haziran öncesi AK Parti mitinglerindeki cansızlığı hatırlamakta yarar var.

Uzun lafın kısası: Erdoğan’ın kredisi sonsuz değil. Ama muhalif grupların bu güvensiz ortamda toplumla yeniden güçlü ilişkiler kurma fırsatını iyi değerlendirmesi lazım. Nasıl yapmalı? Daha sonraki yazılarda tartışmak üzere.